อำเภอมวกเหล็ก

ประวัติความเป็นมา

                     เดิมอำเภอมวกเหล็กเป็นตำบลหนึ่งขึ้นอยู่กับอำเภอแก่งคอย ซึ่งเป็นอำเภอที่มีท้องที่กว้างขวางที่สุดในจังหวัดสระบุรี (1,534 ตารางกิโลเมตร) ตำบลหมู่บ้านของอำเภอแก่งคอยในขณะนั้นมีมากถึง 15 ตำบล 130 หมู่บ้าน การไปมาระหว่างหมู่บ้านไม่สะดวกเท่าที่ควร จังหวัดสระบุรีจึงได้เสนอขอแบ่งตำบลมวกเหล็ก ตำบลคำพราน และตำบลแสลงพัน ออกจากการปกครองของอำเภอแก่งคอย จังหวัดสระบุรี จัดตั้งเป็นอำเภอเรียกว่า "อำเภอมวกเหล็ก" ซึ่งได้มีพระราชกฤษฎีกาจัดตั้งเมื่อวันที่ 27 ธันวาคม 2511 เป็นการจัดตั้งอำเภอขึ้นใหม่ที่ไม่เคยเป็นกิ่งอำเภอมาก่อน ต่อมาจังหวัดสระบุรีได้ประกาศให้จัดตั้งที่ว่าการอำเภอมวกเหล็กชั่วคราว ณ บ้านเลขที่ 44/46 หมู่ที่ 1 ตำบลมวกเหล็ก เมื่อวันที่ 21 มกราคม 2512 โดยนายสนั่น สนิทไชย กำนันตำบลมวกเหล็กขณะนั้นได้เอื้อเฟื้อให้ใช้อาคารไม้สองชั้นขนาดสามคูหาให้เป็นที่ว่าการอำเภอมวกเหล็กชั่วคราว สำหรับผู้ดำรงตำแหน่งนายอำเภอในระยะแรกนั้น นายประพัทธ์ ประชุมธนสาร นายอำเภอแก่งคอย ได้รักษาการในตำแหน่งนายอำเภอมวกเหล็ก จนกระทั่ง นายกฤตทอง บัญญัติ ได้มาดำรงตำแหน่งนายอำเภอมวกเหล็ก เมื่อวันที่ 20 เมษายน 2512 ถือเป็นผู้ดำรงตำแหน่งนายอำเภอคนแรกของอำเภอมวกเหล็ก
                     อ.มวกเหล็ก เดิมเป็นตำบลหนึ่งขึ้นอยู่กับ อ.แก่งคอย ซึ่งเป็นอำเภอที่มีพื้นที่กว้าง การเดินทางระหว่างตำบลต่างๆ ยากลำบากต่อมาจึงแบ่งการปกครองของ อำเภอ แก่งคอยออกโดยแยกเป็น ต.มวกเหล็ก ต.คำพราน และ ต.แสลงพัน ยกฐานะขึ้นเป็นอำเภอเมื่อวันที่ 1 มกราคม 2512 ซึ่ง อ.มวกเหล็กตั้งอยู่ทาง ทิศตะวันออกของ จ.สระบุรีมีลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบสูง เชิงเขาใหญ่สลับกับทุ่งราบด้วยลักษณะ พื้นที่คล้ายกับตะวันตก  ประชาชนส่วนใหญ่จึงประกอบอาชีพเลี้ยงโคนม นอกจากนี้ อ.มวกเหล็กยังอุดมสมบูรณ์ ไปด้วยทรัพยากรธรรมชาติ จึงได้รับการยอมรับจาก แผนที่ โอโซนของนาซ่า ว่าเป็น ดินแดนที่มีโอโซนเป็นอันดับ 7 ของโลก  ทำให้ นักท่องเที่ยวเดินทางมาเที่ยวกันเป็นจำนวนมาก
                     เมื่อเรื่องการขอตั้งได้เสนอไปยังกระทรวงมหาดไทยแล้วระทรวงมหาดไทยก็มีความ เห็นชอบและ สั่งการให้กรมการปกครองดำเนินการต่อไป จนถึงระดับ คณะรัฐมนตรี ซึ่งได้ให้ความเห็นชอบตาม ข้อเสนอของกระทรวงมหาดไทย ให้ตั้งอำเภอมวกเหล็ก ขึ้น ในปีงบประมาณ 2512 และเมื่อ คณะรัฐมนตรีได้ ให้ความเห็นชอบ ในการจัดสรร งบประมาณแล้ว กระทรวงมหาดไทยได้เสนอร่างพระราชกฤษฎีกา ตั้งอำเภอมวกเหล็ก พ.ศ. .... ตามหนังสือกระทรวง มหาดไทย ที่ มท 0309/12049 ลงวันที่ 9 มีนาคม 2511 ในที่สุดได้มีพระราชกฤษฎีกา ลงวันที่ 27 ธันวาคม 2511 ให้แยกตำบลมวกเหล็ก ตำบลแสลงพันละตำบลคำพรานอกจากการปกครองของอำเภอแก่งคอยจัดตั้งเป็นอำเภอขึ้นรียกว่าอำเภอมวกเหล็กโดยมีเขตการปกครองตามเขตเดิมของตำบล ดังกล่าวเมื่อระราชกฤษฎีกาได้ประกาศใช้แล้วจังหวัดสระบุรีได้ประกาศให้ประชาชนไปใช้บริการ ของที่ว่าการ อำเภอ ณ ที่ว่าการอำเภอชั่วคราว เมื่อวันที่ 21 มกราคม 2512 และสร้าง ที่ว่าการอำเภอเสร็จเมื่อ วันที่ 7 พฤษภาคม 2513 โดยมีนายกฤษทอง บัญญัติ เป็นนายอำเภอคนแรก

ขนาดและที่ตั้ง

                     อำเภอมวกเหล็กเป็นอำเภอหนึ่งใน 13 อำเภอของจังหวัดสระบุรี ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของจังหวัดสระบุรี ซึ่งเป็นอำเภอที่ตั้งอยู่สุดเขตแดนของภาคกลาง เชื่อมติดกับอำเภอปากช่อง จังหวัดนครราชสีมา พื้นที่ทั้งอำเภอทางราชการได้ประกาศให้เป็นเขตปฏิรูปที่ดินเต็มพื้นที่ สถานที่ตั้งที่ว่าการอำเภอมวกเหล็กตั้งอยู่บริเวณถนนสุขาภิบาล บ้านมวกเหล็ก หมู่ที่ 3 ตำบลมวกเหล็ก อำเภอมวกเหล็ก จังหวัดสระบุรี มีพื้นที่ 684 ตารางกิโลเมตร

ลักษณะภูมิประเทศ

                     เป็นที่ราบสูงเชิงเขาสลับซับซ้อนพื้นที่โดยทั่วไปมีลักษณะสูงต่ำมีลำห้วยไหลผ่านหลายสายที่สำคัญ ได้แก่ ลำห้วยมวกเหล็ก ลำห้วยทองหลาง ลำห้วยคลองไทร ลำห้วยสายชนวน ลำห้วยคอลงม่วง ลำห้วยลำพญากลาง และลำห้วยสวนมะเดื่อ รวมทั้งมีน้ำซับอยู่ทั่วไป

ที่ตั้งและอาณาเขต

อำเภอมวกเหล็กตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกและทิศตะวันออกเฉียงเหนือของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อ กับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้

• ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอพัฒนานิคม อำเภอท่าหลวง อำเภอชัยบาดาล และอำเภอลำสนธิ (จังหวัดลพบุรี)
• ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอสีคิ้วและอำเภอปากช่อง (จังหวัดนครราชสีมา)
• ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอเมืองนครนายก (จังหวัดนครนายก)
• ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอแก่งคอยและอำเภอวังม่วง

การคมนาคม

                     การคมนาคมระหว่างอำเภอกับจังหวัดสระบุรีใช้ทางรถยนต์และทางรถไฟ ทางรถยนต์ใช้ถนนมิตรภาพ ระยะทาง 38 กิโลเมตร ระยะทางจากอำเภอถึงกรุงเทพมหานคร ประมาณ 142 กิโลเมตร การคมนาคมระหว่างอำเภอกับตำบล หมู่บ้านใช้ทางหลวงชนบทและทางหลวงท้องถิ่น ซึ่งปัจจุบันมีสภาพเป็นถนนลาดยางและมีความสะดวกในการสัญจรไปมาเป็นส่วนมาก

การปกครองส่วนภูมิภาค

อำเภอมวกเหล็กแบ่งเขตการปกครองออกเป็น 6 ตำบล 80 หมู่บ้าน ได้แก่

การปกครองส่วนท้องถิ่น

ท้องที่อำเภอมวกเหล็กประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 7 แห่ง ได้แก่

• เทศบาลตำบลมวกเหล็ก ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลมวกเหล็กและ บางส่วนของ ตำบลมิตรภาพ
• องค์การบริหารส่วนตำบลมวกเหล็ก ครอบคลุมพื้นที่ตำบลมวกเหล็ก (เฉพาะนอกเขต เทศบาลตำบลมวกเหล็ก)
• องค์การบริหารส่วนตำบลมิตรภาพ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลมิตรภาพ (เฉพาะนอกเขต เทศบาลตำบลมวกเหล็ก)
• องค์การบริหารส่วนตำบลหนองย่างเสือ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองย่างเสือทั้งตำบล
• องค์การบริหารส่วนตำบลลำสมพุง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลลำสมพุงทั้งตำบล
• องค์การบริหารส่วนตำบลลำพญากลาง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลลำพญากลาง ทั้งตำบล
• องค์การบริหารส่วนตำบลซับสนุ่น ครอบคลุมพื้นที่ตำบลซับสนุ่นทั้งตำบล

ลำดับความเป็นมาของที่ว่าการอำเภอมวกเหล็ก

รายนามผู้ดำรงตำแหน่งนายอำเภอมวกเหล็ก

ไฉนใยชื่อ "มวกเหล็ก"

โดย...นายวัชรินทร์ รัตนบรรณกิจ
ปลัดอำเภออาวุโส

                     "มวกเหล็ก" เป็นชื่อของตำบลมาก่อนที่จะเป็นชื่อเรียกอำเภอและเป็นที่กังขาสงสัยของผู้ได้ยินได้ฟังว่าทำไมถึงไม่ใช้ชื่อ "หมวกเหล็ก" เพราะดูจะมีความหมายได้ชัดเจนกว่าคำว่า "มวก" แล้วต่อด้วย "เหล็ก" แล้วเมื่อเป็น "มวก" ก็คิดคำถามขึ้นอีกว่า "มวก" คืออะไร มีความหมายว่าอย่างไร ต่อด้วย "เหล็ก" แล้วแปลว่าอะไร
                     ตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2493 โดยพระยาอนุมานราชธน ซึ่งเป็นประธานคณะกรรมการที่ทำหน้าที่ชำระปทานุกรมและได้จัดพิมพ์เป็นครั้งที่ 4 เมื่อ พ.ศ. 2503 ได้ให้ความหมายคำว่า "มวก" ว่าเป็นเถาชนิดหนึ่งใช้ทำยา คำว่า "มวกผา" คือของอย่างหนึ่งเป็นยางคล้ายวุ้นอยู่ตามเขา และคำว่า "มวกเหล็ก" มีความหมายว่า ต้นไม้ชนิดหนึ่งใช้ทำยา
                     อย่างไรก็ตามคำว่า "มวกเหล็ก" ที่เป็นชื่ออำเภอนี้ก็ไม่ปรากฏว่าได้มีประวัติความเป็นมาที่ปรากฏเป็นหลักฐานเอกสารแต่อย่างใด ดังนั้นคำบอกเล่าจากผู้สูงอายุจึงน่าจะเป็นกุญแจไขปริศนาในเรื่องนี้ได้ ซึ่งผู้รู้ที่ได้ให้ความกระจ่างเล่าให้ฟังว่า แต่เดิมนั้นเรียกบริเวณที่เราอยู่ตรงนี้ว่า "หมวกเหล็ก" โดยเรียกจากลักษณะของภูเขาหินที่มีรูปร่างเหมือนหมวกแก๊ป และหมวกแก๊ปก็มีรูปร่างลักษณะเหมือนกระทะเหล็ก จึงเรียกว่า "หมวกเหล็ก" ซึ่งภูเขานี้ตั้งอยู่ที่เขาสีเสียดอ้า ใกล้วัดถ้ำสองที่น้องในตำบลพญาเย็น อำเภอปากช่อง จังหวัดนครราชสีมาในปัจจุบัน และยังมีหลักฐานอีกสองประการที่ยืนยันว่าเมื่อก่อนนั้นเรียก "หมวกเหล็ก" คือ ป้ายชื่อสถานีรถไฟ ใช้คำว่า "หมวกเหล็ก" และป้ายที่ทำการกำนันเขียนว่า "ที่ทำการกำนันตำบลหมวกเหล็ก"
กาลเวลาผ่านไปไม่ทราบว่า "ห" หายไปไหน ผู้คนรวมทั้งราชการก็เรียก "มวกเหล็ก" มาจนถึงทุกวันนี้ และเมื่อซักไซ้ไล่เลียงท่านผู้รู้ก็เล่าเป็นข้อสันนิษฐานว่าเมื่อประมาณ พ.ศ. 2492 - 2493 มีชาวบ้านหักร้างถางพงเพื่อทำไร่ก็พบแท่งหินมีลักษณะเหมือนอวัยวะเพศหญิงมีน้ำไหลออกมา และคิดว่าน้ำที่ไหลออกมาเป็นน้ำสกปรกเหมือนหนึ่ง "น้ำมวก" จึงเรียกว่า "มวกเหล็ก" ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา ซึ่งความหมายคำว่า "มวก" กรณีนี้ดูจะไม่ค่อยน่าดูชมนักแต่ก็เป็นเพียงข้อสันนิษฐาน อย่างไรก็ตามก็ยังมีข้อสันนิษฐานอื่น ๆ อีกว่า อาจเป็นการเรียก "มวกเหล็ก" ตามชื่อต้นไม้ชนิดหนึ่งชื่อ "พญามูลเหล็ก" หรือบ้างก็เรียกว่า "พญามวกเหล็ก" เป็นต้นไม้ยืนต้นคล้ายต้นมะม่วง มีใบเล็กเหมือนใบต้นแก้ว ส่วนที่แตกเป็นกิ่งก้านจะมีหนามอยู่ห่าง ๆ มีผลเหมือนลูกลำไยแต่เล็กกว่าประมาณเท่าตัว มีสีเหลืองเหมือนมะปราง มีรสขมมาก ใช้รับประทานเป็นยาแก้ไข้ป่า และกิ่งก้านก็สามารถหั่นนำไปต้มดื่มเป็นยาแก้ไข้ป่าและมีรสขมเช่นเดียวกัน ต้นพญามวกเหล็กนี้มักขึ้นอยู่ตามซอกหินทั่วไป แต่ปัจจุบันแทบไม่พบเห็น
อีกข้อสันนิษฐานหนึ่งก็ว่าสมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราช นำทัพเดินทางมาจากนครราชสีมา ตั้งค่ายพักที่บริเวณวัดผ่านศึกปัจจุบัน มีการเล่าต่อ ๆ มาว่า ทหารของสมเด็จพระนเรศวรมหาราชล้มตายด้วยไข้ป่าเป็นจำนวนมาก และได้ทิ้งอาวุธ ดาบเหล็กต่าง ๆ เกลือนอยู่ในลำธาร มีผู้พบเห็นจึงเรียกว่า "มวกเหล็ก" เพราะคำว่า "มวก" นั้น เป็นภาษาถิ่นมีความหมายว่าเป็นแอ่งน้ำหรือหนองน้ำอีกความหมายหนึ่ง
เท่านั้นยังไม่พอยังมีผู้รู้อีกท่านหนึ่ง ก็เล่าให้ฟังถึงอีกข้อสันนิษฐานหนึ่งว่า เดิมที่ชื่อว่า "หมวกเหล็ก" นั้น เพราะในอดีตโพ้นมีผู้คนไปพบหมวกเหล็กที่เป็นหมวกทหารพร้อมดาบปลายปืนที่เป็นเหล็กที่เชิงเขากลางป่า ได้ตั้งหมู่บ้านขึ้นแล้วเรียก "บ้านหมวกเหล็ก" ต่อมาในสมัยราชกาลที่ 5 ได้ทรงให้สร้างทางรถไฟผ่าน จึงมีผู้คนย้ายถิ่นเข้ามาอยู่บริเวณหน้าสถานีรถไฟและริมห้วย จึงได้ตั้งชื่อหมู่บ้านว่า "บ้านหมวกเหล็กนอก" อันเป็นที่ตั้งของที่ว่าการอำเภอในปัจจุบัน และก็มีหลักฐานยืนยันสนับสนุนอีกว่ามวกเหล็กเดิมชื่อว่าหมวกเหล็กนั้น คือ ป้ายสถานีรถไฟ ซึ่งเป็นป้ายไม้อักษรแกะสลักนูนติดพื้นไม้ เขียนว่า "หมวกเหล็ก" ต่อมาอักษร "ห" ที่ป้ายไม้ชำรุดและหลุดหายและไม่ได้รับการซ่อมแซมดังเดิม ป้ายจึงเหลือคำว่า "มวกเหล็ก" และได้เรียกติดปากมาจนถึงปัจจุบัน
ไหน ๆ ก็ไหน ๆ จึงได้ซักไซ้ท่านผู้รู้อีกว่า แล้ว "บ้านมวกเหล็กใน" ล่ะเป็นมาอย่างไร ผ่านผู้รู้ก็บอกว่าในสมัยที่มวกเหล็กยังเป็นป่าเขาอยู่นั้น ยังมีโจรผู้ร้ายชุกชุม เมื่อทางการปราบปราม หรือเมื่อก่อคดีแล้ว โจรผู้ร้ายหรือไอ้เสือทั้งหลายก็มักจะหลบภัยไปเก็บตัวซ่อนตัวในป่า เป็นบริเวณหุบเขาติดเขาใหญ่ในปัจจุบัน คือ "บ้านมวกเหล็กใน" ตำบลมิตรภาพ คำว่า "ใน" จึงสันนิษฐานว่ามีความหมายถึง "ในป่า" นั่นเอง
ทั้งหมดที่ได้เขียนมานี้เป็นข้อสันนิษฐานเป็นความทรงจำของท่านผู้รู้สองท่านที่ได้ถ่ายทอดให้ความรู้ คือ นายพิศ น้อยสวัสดิ์ อดีตท่านเป็นผู้ใหญ่บ้าน "หมวกเหล็ก" เมื่อประมาณ พ.ศ. 2482 ปัจจุบันอายุ 88 ปี อีกท่านหนึ่ง คือ นายสุวรรณ ว่องไพกุล ปัจจุบันดำรงตำแหน่งประธานสภาเทศบาลตำบลมวกเหล็ก อายุ 63 ปี ผู้เขียนต้องขอขอบพระคุณเป็นอย่างสูงไว้ ณ ที่นี้ อีกสองท่านที่จะลืมขอบคุณไม่ได้คือ นายสุวัฒน์ สนิทไชย กำนันตำบลมวกเหล็ก และนายสมชาย น้อยสวัสดิ์ ผู้ใหญ่บ้านมวกเหล็ก ที่ได้ช่วยประสานงานติดต่อกับท่านผู้รู้ทั้งสองจนได้ข้อมูลมาเขียนในครั้งนี้

ศักยภาพและของดีมวกเหล็ก

การเลี้ยงโคนม : อาชีพพระราชทาน
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าฯพระบรมราชินีนาถได้เสด็จฯประพาสทวีปยุโรป เมื่อ พ.ศ. 2503 ณ ประเทศเดนมาร์ค ซึ่งทรงสนพระราชหฤทัยในกิจการฟาร์มโคนมของชาวเดนมาร์คเป็นอย่างมาก ด้วยทรงเล็งเห็นว่าอาชีพการเลี้ยงโคนมจะช่วยให้ชาวไทยได้บริโภคอาหารที่มีคุณค่า ทั้งยังช่วยให้เกษตรกรไทยได้มีอาชีพที่เป็นหลักแหล่งโดยไม่ต้องบุกรุกถางป่าทำไร่เลื่อนลอยอีกต่อไป หลังจากเสด็จฯนิวัติประเทศไทยรัฐบาลเดนมาร์คละสมาคมเกษตรกรเดนมาร์คได้ร่วมกันน้อมเกล้าฯ ถวายโครงการส่งเสริมการเลี้ยงโคนมเป็นของขวัญแด่ล้นเกล้าทั้งสองพระองค์ จึงได้มีการตกลงทำสัญญาให้ความช่วยเหลือทางวิชาการและเศรษฐกิจระหว่างรัฐบาลไทยกับรัฐบาลเดนมาร์คดำเนินการจัดตั้งฟาร์มโคนมชื่อว่า “ฟาร์มโคนมไทย-เดนมาร์ค” และศูนย์ฝึกอบรมการเลี้ยงโคนมชื่อว่า “ศูนย์ฝึกอบรมการเลี้ยงโคนมไทย-เดนมาร์ค” ที่อำเภอมวกเหล็ก จังหวัดสระบุรี พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระเจ้าเฟรเดอริคที่ 9 แห่งประเทศเดนมาร์ค ได้เสด็จพระราชดำเนินประกอบพิธีเปิดฟาร์มโคนม ละศูนย์อบรมการเลี้ยงโคนมไทย-เดนมาร์ค อย่างเป็นทางการ เมื่อวันที่ 16 มกราคม 2505 ถือได้ว่าเป็นวันที่มีความสำคัญยิ่งและเป็นการเริ่มประวัติศาสตร์การเลี้ยงโคนมในเมืองไทย นับแต่บัดนั้นเป็นต้นมา
ปัจจุบันในท้องที่อำเภอมวกเหล็กมีโคนมทั้งสิ้น จำนวน 37,925 ตัว ผลิตน้ำนมดิบได้วันละประมาณ 300 ตัน เดือนละประมาณ 9,000 ตัน
แหล่งท่องเที่ยวภูมิประเทศภูเขา อากาศดี และมีรีสอร์ทที่พักสวยที่ใกล้กรุงเทพฯ
ด้วยระยะทางประมาณ 150 กิโลเมตรจากกรุงเทพฯ ถึงอำเภอมวกเหล็ก ทำให้มีผู้นิยมเดินทางมาท่องเที่ยวพักผ่อนโดยเฉพาะในฤดูหนาว ใช้เวลาเพียง 2 ชั่วโมงจากกรุงเทพฯ ด้วยรถยนต์ส่วนตัวก็สามารถสัมผัสบรรยากาศทะเลภูเขากับความหนาวเหน็บในฤดูหนาวแบบภาคเหนือได้โดยไม่ต้องลงทุนเดินทางไปไกลๆ ถึงภาคเหนือ

น้ำตกมวกเหล็ก(สวนรุกขชาติมวกเหล็ก)อยู่มนเนื้อที่ 375 ไร่ มีลำธารซึ่งมาจากต้นน้ำในป่าอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ไหลผ่านลงสู่แม่น้ำป่าสัก มีน้ำไหลตลอดทั้งปี มีสวนดอกไม้ประดับนานาชาติ ตั้งอยู่ ตำบลมิตรภาพ ห่างจากทางแยกเข้าอำเภอประมาณ 1 กิโลเมตร การเดินทางสะดวก น้ำตกมวกเหล็กสายนี้เป็นเส้นแบ่งเขตแดนระหว่างอำเภอมวกเหล็ก จังสระบุรี กับอำเภอปากช่อง จังหวัดนครราชสีมา
น้ำตกอยู่ที่เขาใหญ่มีน้ำตกเป็นเกาะอยู่ 7 ชั้นไหลลงมาเป็นชั้นๆ ดูสวยงามตามธรรมชาติมีน้ำไหลตลอดทั้งปี และมีพันธุ์ไม้ต่างๆ หลายชนิด เป็นที่พักผ่อนของนักท่องเที่ยวที่งดงามอีกแห่งหนึ่ง ตั้งอยู่ที่ ตำบลมวกเหล็ก ห่างจากที่ว่าการอำเภอมวกเหล็ก 13 กิโลเมตร
                     ถ้ำดาวเขาแก้ว เป็นถ้ำที่มีความลึกมาก ประมาณ 500 เมตร กว้าง 15 เมตร นับเป็นถ้ำที่กว่างใหญ่มาก ภายในถ้ำมีหินงอกหินย้อยที่สวยงาม ที่สำคัญมีจุดสีแดง สีดำคล้ายสนิมเหล็ก เกาะติดบนเพดาน ฝาผนังกระจายทั่วไปมีประกายสวยงามและมีฝูงค้างคาวพักอาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก ชาวบ้านจึงเรียกถ้ำนี้ว่า “ถ้ำดาวเขาแก้ว” ตั้งอยู่หมู่ที่ 10 ตำบลลำพญากลาง อำเภอมวกเหล็ก อยู่ห่างจากอำเภอ ประมาณ 40 กิโลเมตร

สถานที่พักผ่อนและนันทนาการ
อำเภอมวกเหล็กมีสถานที่ท่องเที่ยวหลายแห่ง และเป็นเส้นทางหลักเพื่อเดินทางสู่ภาคอีสาน รวมทั้งเขื่อนป่าสักชลสิทธิ์ จึงทำให้มีสถานประกอบการประเภทรีสอร์ทและที่พักต่างๆ จำนวนมาก ได้แก่

เมืองแห่งค่ายลูกเสือ
ในท้องที่อำเภอมวกเหล็กมีค่ายลูกเสือใหญ่ๆ คือค่ายลูกเสือเพชรรัชต์ในพระอุปถัมภ์สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ค่ายลูกเสือเทพประทาน ค่ายลูกเสือชัยปิติ และค่ายลูกเสือวัดปากคลอง ซึ่งมีพื้นที่รวมกันประมาณ 900 ไร่ นอกจากนั้นยังมีค่ายลูกเสือที่อยู่ในเขตท้องที่อำเภอปากช่องแต่ความรู้สึกเหมือนอยู่อำเภอมวกเหล็ก เนื่องจากการติดต่อเดินทางต้องเข้าพื้นที่อำเภอมวกเหล็กจะสะดวกที่สุด คือ ค่ายลูกเสือฉิมกุล ค่ายลูกเสือหัตถวุธ ค่ายลูกเสือนวภพ และค่ายลูกเสือพุทธรักษา ถ้ารวมกันทุกแห่งแล้วจะมีพื้นที่ค่ายลูกเสือถึงประมาณกว่า 1,000 ไร่ สามารถรองรับลูกเสือ เนตรนารี ได้พร้อมกันประมาณกว่า 5,000 คน และประมาณได้ว่าในแต่ละปีมีลูกเสือและเนตรนารีมาพักแรมจัดกิจกรรมประมาณกว่า 100,000 คน

สนามกอล์ฟสวย
สนามกอล์ฟฟอเรสฮิล เป็นสนามกอล์ฟกลางหุบเขาทีทีความสวยงามติดอันดับต้นๆ ของประเทศด้วยบรรยากาศกลางหุบเขาที่มีทิวเขาสลับซับซ้อนและบ้านพักบนเนินเขาเรียงรายสวยงามยิ่ง

กะหรี่ปั๊บเป็นของฝากเลื่องชื่อ
คำว่าเนื้อนุ่ม นมดี กะหรี่ปั๊บดังเป็นที่รู้จักและจำได้ขึ้นใจของคนทั่วๆไป กะหรี่ปั๊บดูเหมือนจะมีชื่อเสียงเป็นของฝากที่นักเดินทางนิยมซื้อไปฝากญาติมิตรและเพื่อนพ้อง ก่อนเลือกซื้อของฝากอื่นๆ ที่มีอยู่มากมาย ทั้ง เนื้อหวาน-เค็ม หมูหวาน-เค็ม นมกล่อง ฯลฯ

ศูนย์จำหน่ายผลิตภัณฑ์ของฝากและผลไม้อำเภอมวกเหล็ก
หน้าตลาดสหกรณ์ร้านค้าองค์การส่งเสริมกิจการโคนมแห่งประเทศไทย (เส้นทางขาขึ้น) และบริเวณสถานีรถโดยสาร (ป. 2)ริมถนนมิตรภาพ เป็นที่จำหน่ายผลไม้นานาชนิด จำหน่ายผลิตภัณฑ์นม และอาหารที่ขึ้นชื่อของอำเภอมวกเหล็ก คือ เนื้อนุ่ม นมดี กะหรี่ปั๊บดัง

ประตูสู่อีสานและเป็นเส้นทางท่องเที่ยว
ด้วยสถานะประตูสู่อีสานของจังหวัดสระบุรี โดยเฉพาะอำเภอมวกเหล็กจะมีถนนมิตรภาพเป็นเส้นทางคมนาคมหลักผ่านอำเภอปากช่องเป็นหน้าด่านสู่แดนอีสานทั้ง 19 จังหวัด ประกอบกับอำเภอมวกเหล็กเป็นเส้นทางผ่านสู่เขื่อนป่าสักชลสิทธ์ อำเภอมวกเหล็กจึงเป็นจุดแวะพักรับประทานอาหาร พักรถ และหาซื้อของฝากต่างๆ และที่สำคัญเป็นเส้นทางท่องเที่ยวที่นักท่องเที่ยวสามารถเที่ยวชมน้ำตก ไร่องุ่น หรือพักค้างกับโรงแรมและรีสอร์ทที่พักที่แวดล้อมด้วยภูเขา หรืออิงแอบน้ำตกไหลริน และพลาดไม่ได้กับการลองลิ้มชิมรสสเต็กที่มีร้านสเต็กอยู่หลายแห่ง ซึ่งหลายท่านคิดว่ามาถึงมวกเหล็กแล้วถ้าไม่ได้รับประทานสเต็กก็เหมือนไม่ได้มามวกเหล็ก

ไร่องุ่นพันธุ์ดีมีอวดชม
ปัจจุบันเกษตรกรเริ่มให้ความสำคัญในการปลูกองุ่นจำนวนหลายรายซึ่งจำหน่ายทั้งองุ่นตัดสดและผลิตภัณฑ์แปรรูปจากองุ่น ซึ่งมีไร่องุ่นที่สำคัญดังนี้
ไร่องุ่นพรทิพย์การ์เดน  อยู่ริมถนนสายลำพญากลาง-ลำสมพุง
ไร่องุ่นกำนันเม้ง          อยู่ริมถนนสายมวกเหล็ก-น้ำตกเจ็ดสาวน้อย
ไร่องุ่นภูอมร               อยู่ริมถนนสายมิตรภาพ-บ้านอมรศรี
ไร่องุ่นมาลี                 อยู่ริมถนนสายมวกเหล็ก-วังม่วง
ไร่องุ่นคุณเรณู            อยู่ริมถนนสายมิตรภาพ ข้างสหกรณ์โคนมมวกเหล็ก
ไร่องุ่นภูน้ำฟ้า             อยู่ริมถนนสายปากช่อง-ลำสมพุง

ทุ่งทานตะวันสวยที่สุดของประเทศ
ด้วยนโยบายของนายนรินทร์ พานิจกิจ ผู้ว่าราชการจังหวัดสระบุรี ที่ได้จัดให้มีเทศกาลดอกทานตะวันบานสะพรั่งทั่วจังหวัดสระบุรี ระหว่างเดือนพฤศจิกายนถึงเดือนกุมภาพันธ์เพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยวและส่งเสริมการปลูกพืชเศรษฐกิจเสริมรายได้ให้แก่เกษตรกร โดยอำเภอมวกเหล็กได้สนองนโยบายส่งเสริมให้เกษตรกรได้ปลูกทานตะวัน ทำให้เกิดทุ่งทานตะวันที่สวยที่สุดที่บ้านวังยางและบ้านซับเหว ซึ่งแม้จะมีระยะทางที่ไกลไปบ้างแต่นักท่องเที่ยวก็ไปเที่ยวชมจำนวนมาก

อนาคตเมืองกีฬา
การกีฬาแห่งประเทศไทยได้เลือกเอาพื้นที่บริเวณไร่ไสว-ประภาสเดิม ซึ่งเป็นที่ราชพัสดุจำนวน 600 ไร่ ในเขตตำบลมิตรภาพ เพื่อก่อสร้างให้เป็นศูนย์ฝึกกีฬาแห่งชาติ ท่ามกลางภูมิประเทศที่สวยงาม อนาคตจะเป็นศูนย์ฝึกกีฬาแห่งชาติที่ทันสมัยและกว้างใหญ่รองรับและส่งเสริมให้การกีฬาก้าวหน้าพัฒนาต่อไป

วัฒนธรรมการแต่งกายคาวบอยเป็นเอกลักษณ์เฉพาะถิ่น
ประชากรส่วนใหญ่ของอำเภอมวกเหล็กประกอบอาชีพทำฟาร์มโคนมและประกอบกับภูมิประเทศที่เป็นทุ่งหญ้าและภูเขาประชาชนจะนิยมแต่งกายด้วยสไตล์คาวบอยในการประกอบภารกิจในฟาร์ม ซึ่งในงานวันโคนมแห่งชาติประมาณกลางเดือนมกราคมของทุกปี จะมีงาน “ คาวบอยไนท์” ที่ผู้ร่วมงานจะแต่งกายด้วยชุดคาวบอยหลากหลายสไตล์เป็นที่ตื่นตาตื่นใจสวยงามยิ่งและนอกจากนี้อำเภอมวกเหล็กยังได้เชิญชวนข้าราชการพนักงานรัฐวิสาหกิจ พนักงานองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น รวมทั้งกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ฯลฯ และภาคเอกชน ให้แต่งกายสไตล์คาวบอยในทุกวันพุธ จนปัจจุบันการแต่งกายสไตล์คาวบอย ได้เป็นวัฒนธรรมการแต่งกายที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะถิ่นของชาวอำเภอมวกเหล็กไปแล้ว
ความอุดมสมบูรณ์ด้านการเกษตรและปศุสัตว์

การประกอบอาชีพ
อำเภอมวกเหล็กเป็นอำเภอที่มีลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบสูงเชิงเขา มีภูเขาสลับซับซ้อนลักษณะพื้นที่ทั่วไปมีลักษณะสูงต่ำ มีลำห้วยต่างๆ มีลำห้วยต่างๆ ไหลผ่านตามหมู่บ้านหลายสาย ได้แก่ ลำห้วยมวกเหล็ก ลำห้วยทองหลาง ลำห้วยคลองไทร ลำห้วยสายชนวน ลำห้วยคลองม่วง ลำห้วยลำพญากลาง ลำห้วยสวนมะเดื่อ และน้ำซับที่มีอยู่ทั่วไป ประชากรส่วนใหญ่ประกอบอาชีพทางการเกษตรและเลี้ยงสัตว์ ได้แก่

1.ทำการเกษตร
1.1 การทำไร่ข้าวงโพดข้าวโพดเป็นพืชไร่ที่ปลูกมากที่สุดของอำเภอมวกเหล็กคือจำนวน 75,295 ไร่ ผลผลิตเฉลี่ย 720 กิโลกรัม/ไร่ มีการผลิตทุกตำบล ในบางปีเกษตรกรจะทำการผลิต 2 รุ่น คือ ต้นฝน และปลายหนาว
1.2 การทำไร่อ้อย อำเภอมวกเหล็กมีพื้นที่ปลูกอ้อยประมาณ17,277 ไร่ เป็นจำนวนผลิตรองลงมาจากข้าวโพด ผลผลิตเฉลี่ย 8,000 กิโลกรัม/ไร่ ปลูกในพื้นที่ 5 ตำบล
1.3 การทำไร่องุ่นปัจจุบันเกษตรกรเริ่มให้ความสำคัญในการปลูกองุ่นจำนวนหลายรายซึ่งจำหน่ายองุ่นตัดสดและผลิตภัณฑ์แปรรูปจากองุ่น
1.4 การทำไร่ทานตะวัน จะเริ่มปลูกหลังจากเก็บผลผลิตข้าวโพด โดยจะเริ่มปลูกในเดือน กันยายน-ตุลาคม เริ่มออกดอกเดือนพฤศจิกายน-มกราคม ซึ่งเป็นฤดูการท่องเที่ยวทุ่งทานตะวันของอำเภอ ผลผลิตทานตะวันเฉลี่ย 150-200 กิโลกรัม/ไร่

2.การปศุสัตว์
2.1 การเลี้ยงโคนม เกษตรกรส่วนใหญ่ของอำเภอมวกเหล็กประกอบอาชีพในการเลี้ยงโคนม เนื่องจากประเทศไทยยังผลิตน้ำนมดิบได้ไม่เพียงพอกับกับความต้องการของผู้บริโภค ดังนั้น อำเภอมวกเหล็ก จึงได้รณรงค์และส่งเสริมให้ราษฎรในท้องที่ได้ทำการเลี้ยงโคนมเพิ่มขึ้น ซึ่งหน่วยงานสำคัญที่ดูแลด้านกระบวนการผลิตและการบริหารจัดการ คือองค์การส่งเสริมกิจการโคนมแห่งประเทศไทยและสหกรณ์โคนมต่างๆ ที่ตั้งอยู่ในพื้นที่ ได้แก่
สหกรณ์โคนมมวกเหล็ก จำกัด
สหกรณ์โคนมไทย-เดนมาร์ค (หนองย่างเสือ) จำกัด
สหกรณ์โคนมไทย-เดนมาร์ค (มิตรภาพ) จำกัด
สหกรณ์โคนมไทย-เดนมาร์ค (ซับกระดาน) จำกัด
สหกรณ์โคนมไทย-เดนมาร์ค (ลำพญากลาง) จำกัด
สหกรณ์โคนมในเขตปฏิรูปที่ดินลำพญากลาง จำกัด

การศึกษา
ทางด้านการศึกษา อำเภอมวกเหล็กนับว่าเป็นพื้นที่หนึ่งที่มีความเจริญทางด้านการจัดการศึกษา นอกจากจะมีโรงเรียนประถมศึกษาจำนวน 31 แห่ง แยกเป็นสังกัดสำนักงานการประถมศึกษาแห่งชาติ 28 แห่ง และสำนักงานการศึกษาเอกชน 3 แห่ง และมัธยมศึกษา จำนวน 2 แห่ง ตั้งอยู่ครอบคลุมพื้นที่แล้ว ยังมีสถานศึกษาอื่นๆ อีก ดังนี้

1. วิทยาลัยเทคนิคมวกเหล็ก เปิดสอนระดับ ปวช.-ปวส. รองรับนักเรียนในอำเภอมวกเหล็กและพื้นที่ใกล้เคียง ปัจจุบันมีนักเรียนนักศึกษาจำนวน 420 คน
2. วิทยาลัยมิชชัน เป็นสถาบันการศึกษาที่เปิดสอนในระดับปริญญาตรี มีทั้งหลักสูตรภาษาไทย และหลักสูตรนานาชาติ
3. โรงเรียนนานาชาติแอ๊ดแวนติส มิชชัน ตั้งอยู่ในวิทยาลัยมิชชัน ได้รับการอนุญาตจากกระทรวงศึกษาธิการให้เปิดสอนตั้งแต่ระดับอนุบาลและเกรด 1 ถึง เกรด 12

การกีฬา

1. ศูนย์ฝึกกีฬาแห่งชาติ
   อำเภอมวกเหล็ก เป็นสถานที่ตั้งของศูนย์ฝึกกีฬาแห่งชาติ ตั้งอยู่บริเวณด้านซ้ายมือของ ถนนมิตรภาพ ก่อนถึงเทพประทานปาร์ควิว (กรณีเดินทางจากมวกเหล็ก-กรุงเทพฯ) ซึ่งอดีตนายกรัฐมนตรี นายชวน หลีกภัย เป็นประธานในพิธีวางศิลาฤกษ์เมื่อวันที่ 25 สิงหาคม 2543 ขณะนี้อยู่ระหว่างดำเนินก่อสร้าง
2. การจัดการแข่งกีฬาต้านภัยยาเสพติด “มวกเหล็กคัพ”

                     อำเภอมวกเหล็กได้จัดกิจกรรมการแข่งขันกีฬามวกเหล็กร่วมใจต้านภัยยาเสพติดเป็นประจำทุกปี โดยเริ่มแข่งในครั้งแรกเมื่อปี 2543 วัตถุประสงค์ก็เพื่อส่งเสริมให้ประชาชนในพื้นที่ใช้เวลาว่างให้เป็นประโยชน์ ไม่ไปข้องเกี่ยวกับยาเสพติดให้โทษ รวมทั้งเป็นการส่งเสริมพลานามัยให้แก่ประชาชน การแข่งขันประกอบด้วย ฟุตบอลชายและหญิง แบ่งประเภทเป็นกลุ่มบริหาร กลุ่มสตรีและแม่บ้าน และกลุ่มประชาชน ซึ่งทุกตำบลจะคัดเลือกส่งทีมเข้าแข่งขันประเภทละ 1 ทีม การแข่งขันเป็นระบบเหย้าเยือน หมุนเวียนกันไป พิธีเปิด-ปิดและนัดชิงชนะเลิศใช้สนามกีฬาของวิทยาลัยมิชชันเป็นสนามกลางในกลางแข่งขัน

ศิลปวัฒนธรรมประเพณีท้องถิ่น
ศิลปวัฒนธรรมประเพณีท้องถิ่นของอำเภอมวกเหล็กจะคล้ายคลึงกับอำเภอและจังหวัดอื่นๆ ซึ่งเป็นประเพณีที่เกี่ยวกับพุธศาสนาที่ยึดถือและปฏิบัติสืบต่อกันมา เช่น ประเพณีแห่เทียนพรรษา ประเพณีสงกรานต์ ประเพณีลอยกระทง เป็นต้น
วัฒนธรรมที่เด่นหรือพิเศษไปกว่าอำเภอหรือจังหวัดอื่นของอำเภอมวกเหล็ก คือวัฒนธรรมการแต่งกายชุดคาวบอย ซึ่งจะพบเห็นในทั่วไปในงานกิจกรรมต่างๆ ของภาครัฐและเอกชน และในโอกาสพิเศษต่างๆ เช่น ในงานวันโคนมแห่งชาติของอำเภอมวกเหล็ก โดยองค์การส่งเสริมกิจการโคนมแห่งประเทศไทย (อ.ส.ค.) จะจัดงาน “วันคาวบอยไนท์” ประชาสัมพันธ์และรณรงค์ให้ผู้มาร่วมงานแต่งกายด้วยชุดคาวบอย ในส่วนของภาคราชการในทุกวันพุธและวันที่มีกิจกรรมเสวนายามเช้าจะเชิญชวนให้แต่งกายด้วยชุดคาวบอย